Jednym z przywilejów wierzyciela alimentacyjnego jest silna pozycja na etapie postępowania egzekucyjnego. Szereg instytucji i rozwiązań w tym zakresie ma zapewnić szybką i efektywną windykację. Trzeba też mieć na uwadze, że roszczenia alimentacyjne wymagane są cyklicznie, a tym samym raz wszczęta egzekucja prawdopodobnie już na dłużej doskwierać będzie dłużnikowi. Bez dobrej woli wierzyciela dłużnik musi zatem skorzystać z rozwiązania opartego o depozyt. Ale tutaj pojawia się pytanie praktyczne - czy i na jakich warunkach sądy dopuszczają, aby środki z depozytu wróciły do dłużnika?
Krótkie przypomnienie z odległych stron kodeksu postępowania cywilnego.
Art. 883 § 2. /EGZEKUCJA Z WYNAGRODZENIA ZA PRACĘ/
Jednakże dłużnik może żądać umorzenia egzekucji co do świadczeń wymagalnych w przyszłości, jeżeli uiści wszystkie świadczenia wymagalne i złoży na rachunek depozytowy Ministra Finansów sumę równającą się sumie świadczeń periodycznych za sześć miesięcy, z równoczesnym umocowaniem komornika do podejmowania tej sumy. Komornik skorzysta z tego umocowania, gdy stwierdzi, że dłużnik popadł w zwłokę z uiszczeniem świadczeń wymagalnych; równocześnie wszczyna z urzędu egzekucję.
Art. 1083 § 4. /EGZEKUCJA ŚWIADCZEŃ ALIMENTACYJNYCH/
Dłużnik może żądać zawieszenia postępowania egzekucyjnego co do świadczeń alimentacyjnych wymagalnych w przyszłości, jeżeli uiści wszystkie świadczenia wymagalne i złoży na rachunek depozytowy Ministra Finansów sumę równą sumie świadczeń alimentacyjnych za sześć miesięcy, z równoczesnym umocowaniem komornika do podejmowania tej sumy. Komornik skorzysta z tego umocowania, gdy stwierdzi, że dłużnik popadł w zwłokę z uiszczeniem świadczeń wymagalnych, równocześnie z urzędu podejmując postępowanie.
Pominiemy w tym miejscu rozważania na temat wzajemnej relacji tych przepisów. W omawianej sprawie sądowej wprost przywołuje się art. 883, tak też pozostaje tutaj przyjąć – mając oczywiście w pamięci oznaczone odrębności i różnice obu instytucji.
Do Wydziału Rodzinnego Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej wpłynął wniosek dłużnika alimentacyjnego B. S. o zwolnienie z rachunku depozytowego 4.800 złotych wpłaconych w toku egzekucji alimentów, w trybie art. 883 § 2 KPC, celem wywołania skutku umorzenia tej egzekucji. Dłużnik wywodził, że skoro skutek ten został osiągnięty, to wpłacone środki podlegają zwrotowi.
Wniosek został oddalony z przyczyn formalnych. Sąd zauważył, że tutaj nie ma zastosowania typowy tryb wydania przedmiotu depozytu uprawnionemu, jako że już na samo złożenie do depozytu zgoda sądu nie jest wymagana.
(...) złożenie sumy do depozytu sądowego na zasadzie art. 883 § 2 KPC nie wymaga zezwolenia sądu przewidzianego w art. 6932 KPC albowiem jest do tak zwany depozyt procesowy składany są na potrzeby i cele postępowania egzekucyjnego. Nie wywołuje on skutków materialnoprawnych. Według Sądu Rejonowego depozyt taki nie pozostaje w dyspozycji sądu i nie można o nim orzekać w trybie art. 69311 i nast. KPC. Omawiany depozyt znajduje się w gestii komornika, na którego rozstrzygnięcie co do jego zwrotu przysługuje skarga.
Dłużnik (wnioskodawca) odwołał się od takiego rozstrzygnięcia.
Sąd Okręgowy rozpoznając apelację dłużnika podzielił wywody Sądu Rejonowego co do tego, że złożenie omawianych środków na rachunek depozytowy nie następuje w trybie przepisów KPC o złożeniu do depozytu sądowego. Oznacza to, że czynność dłużnika nie wymaga zezwolenia sądu wyrażonego w trybie art. 6932 k.p.c. Kwestię tą przesądziła powoływana przez Sąd Rejonowy uchwała Sądu Najwyższego z 27 lutego 2008 roku, III CZP 153/07, OSNC 2009/3/37.
Konsekwentnie, brak było podstaw do wydawania przez sąd postanowienia w przedmiocie zwrotu tego depozytu. W szczególności nie miały tu zastosowania przepisy art. 69311 i nast. KPC Nie jest bowiem możliwe stosowanie przepisów KPC o zwrocie depozytu do środków, które zostały przekazane sądowi w trybie innym niż określony w art. 692 i nast. KPC Dotyczy to także czynności faktycznej jaką jest złożenie do depozytu sumy pieniężnej w trybie art. 883 § 2 KPC Regulacje depozytowe objęte art. 692 i nast. KPC dotyczą bowiem złożenia do depozytu sumy pieniężnej w celu wywołania skutków materialnoprawnych, nie zaś procesowych (por. uzasadnienie cytowanej uchwały III CZP 153/07).
Taka konstatacja w istocie zamykała sprawę. Sąd II instancji nie poprzestał jednak na tym i pokusił się o nieco więcej uwag – z pewnością bardziej interesujących dla dłużnika.
Sąd Okręgowy nie podzielił jednak wniosków Sądu Rejonowego, co do tego, że głównym dysponentem spornych w sprawie środków był komornik. Jak bowiem wynika z literalnej treści art. 883 § 2 KPC komornik jest jedynie uprawniony do podejmowania tej sumy i to w związku z umocowaniem udzielonym mu przez dłużnika. Omawiana regulacja nie przewiduje przy tym żadnych ograniczeń dotyczących cofnięcia owego umocowania. Oznacza to, że dysponentem środków jest dłużnik, który po cofnięciu umocowania dla komornika, może według własnego uznania zadecydować o przeznaczeniu sum uprzednio wpłaconych na rachunek depozytowy. Skoro dłużnik może w każdym czasie cofnąć upoważnienie dla komornika, to wówczas bezcelowym byłoby pozostawanie środków na tym rachunku. Nie mogłyby one bowiem służyć realizacji celu określonego w omawianym przepisie, to jest umorzeniu egzekucji. Środki te, po cofnięciu umocowania, oczywiście mogą być przedmiotem służącym do zaspokojenia wierzyciela, lecz po wymaga to wszczęcia egzekucji i dokonania zajęcia wierzytelności o zwrot omawianych należności. Nie zmienia to jednak faktu, że do czasu takiego zajęcia, dłużnik może wycofać umocowanie dla komornika i odzyskać możliwość fizycznego dysponowania zdeponowanymi sumami.
W razie wycofania umocowania dla komornika dłużnik może narazić się na ponowne wszczęcie egzekucji uprzednio umorzonej na zasadzie art. 883 § 2 KPC, co nie zmienia faktu, że w tym zakresie ma swobodę decydowania co do tego, czy środki mają pozostać na rachunku depozytowym.
W ocenie Sądu Okręgowego rozpoznającego apelację skoro wpłacenie środków przez dłużnika na rachunek depozytowy w celu wywołania skutków z art. 883 § 2 KPC jest w istocie czynnością faktyczną nie wymagającą zezwolenia sądu, to i ich wypłata następuje w drodze takiej czynności, realizowanej po wycofaniu umocowania dla komornika, na zwykły wniosek dłużnika, który nie jest rozpoznawany przez sąd w trybie przepisów kodeksu postępowania cywilnego lecz przez odpowiedni organ sądu wydający techniczną dyspozycję zwrotu.
W ten zatem sposób sąd przyjął, że w istocie to od decyzji dłużnika zależą losy depozytu. Nie sposób dla porządku nie zauważyć, że spotyka się także odmienne poglądy na tę kwestię, gdzie w utrzymywaniu depozytu widzi się sens całej tej instytucji. Jeśli przyjąć, że ma to stanowić swoiste zabezpieczenie dla wierzyciela na poczet potknięcia dłużnika, to w zasadzie pieniądze te byłyby dla dłużnika nie do odzyskania do czasu odpadnięcia obowiązku alimentacyjnego. Z drugiej zaś strony należy pamiętać, że tutaj mowa jest o dłużniku, który uregulował wszystkie bieżące płatności i być może w przyszłości nigdy się już z żadną wpłatą nie spóźni. Która racja zatem powinna przeważyć i czy konieczna jest interwencja ustawodawcy, żeby ten dylemat rozstrzygnąć? Najlepiej wyrobić sobie na ten temat własne zdanie. Ale to jest właśnie istota każdego sporu sądowego – umiejętność przekonania sądu do własnych racji w oznaczonym stanie faktycznym, nawet jeśli dany pogląd jest w mniejszości.
Postanowienie Sądu Okręgowego w Gliwicach III Ca 826/20
